Konstrukcja stalowa wprowadzana do obrotu w Unii Europejskiej podlega normie PN-EN 1090. Dla wytwórcy oznacza to zakładową kontrolę produkcji, certyfikat i deklarację właściwości użytkowych. Dla zaopatrzenia oznacza coś bardziej praktycznego: nie każda śruba klasy 10.9 spełni wymagania, a brak właściwych dokumentów przy dostawie potrafi zatrzymać odbiór gotowej konstrukcji.
Co norma faktycznie reguluje w zakresie łączników
PN-EN 1090-2 określa wymagania wykonawcze dla konstrukcji stalowych, w tym zasady doboru i stosowania elementów złącznych. Kluczowe jest przypisanie konstrukcji do klasy wykonania EXC1–EXC4 – to od niej zależy zakres wymagań, dokumentacji i kontroli.
- EXC1 – konstrukcje o niewielkich konsekwencjach zniszczenia, obiekty pomocnicze
- EXC2 – najczęstsza klasa dla hal, budynków przemysłowych, konstrukcji wsporczych
- EXC3 – obiekty o wyższych konsekwencjach awarii, obciążenia zmęczeniowe
- EXC4 – konstrukcje krytyczne, mosty, obiekty o skrajnych konsekwencjach zniszczenia
Im wyższa klasa, tym szerszy zakres wymaganej dokumentacji materiałowej i tym mniej miejsca na zamienniki dobierane w trakcie montażu.
Zestawy śrubowe HV i SB – dwa różne systemy
To rozróżnienie jest źródłem większości pomyłek zaopatrzeniowych.
Zestawy HV według EN 14399 przeznaczone są do połączeń sprężanych, czyli takich, w których nośność wynika z tarcia między łączonymi elementami, a nie ze ścinania trzpienia. Zestaw HV to komplet: śruba, nakrętka i podkładki, dostarczane razem, z jednego źródła, z określonym współczynnikiem tarcia gwintu. Podkładki są elementem systemu, nie dodatkiem – ich twardość i wymiary wpływają na przenoszoną siłę sprężenia.
Zestawy SB według EN 15048 to łączniki do połączeń niesprężanych, gdzie obciążenie przenoszone jest przez docisk i ścinanie. Wymagania dotyczą właściwości mechanicznych i identyfikowalności, ale nie obejmują kontrolowanego napięcia wstępnego.
Konsekwencja praktyczna: śruba klasy 10.9 z ogólnego asortymentu nie jest zamiennikiem zestawu HV. Brakuje jej dopasowanego kompletu, oznaczenia systemowego i dokumentacji potwierdzającej przynależność do zestawu.
Dokumentacja: co musi przyjść razem z dostawą
Zakres zależy od klasy wykonania i rodzaju połączenia, ale minimum obejmuje:
- Deklarację właściwości użytkowych dla łączników objętych normą zharmonizowaną, z oznakowaniem CE
- Atest materiałowy 3.1 według EN 10204 – wymagany przy wyższych klasach wykonania oraz wszędzie tam, gdzie projekt tego żąda
- Identyfikowalność partii – powiązanie dostarczonych łączników z konkretnym wytopem i badaniami
Braki w dokumentacji wychodzą zwykle na etapie odbioru, kiedy materiał jest już wbudowany. Wtedy jedynym wyjściem bywa demontaż albo kosztowna procedura oceny zastępczej.
Powłoka antykorozyjna a zachowanie połączenia
W konstrukcjach zewnętrznych standardem jest cynkowanie ogniowe. Przy zestawach sprężanych ma to bezpośredni wpływ na parametry montażu.
Powłoka HDG o grubości 45–85 µm zmienia geometrię gwintu, dlatego nakrętki muszą być roztoczone po cynkowaniu, zgodnie z ISO 10684. Zmienia się też współczynnik tarcia – dlatego zestawy HV przeznaczone do wykonania ocynkowanego ogniowo dostarczane są z odpowiednim smarowaniem, a moment dokręcania podawany jest przez producenta zestawu. Zastosowanie momentu z tabeli dla wersji nieocynkowanej prowadzi do niedosprężenia albo zerwania trzpienia.
Przy kategoriach korozyjności C4 i C5 – przemysł, atmosfera morska, konstrukcje odkryte – cynkowanie galwaniczne nie zapewnia wymaganej trwałości i nie powinno być stosowane jako zamiennik.
Kotwy fundamentowe – klasa materiału i wymiar
Osobnym zagadnieniem są elementy kotwiące. Standardem dla kotew fundamentowych pod słupy konstrukcji stalowych są klasy 8.8 i 10.9, przystosowane do przenoszenia wysokich sił ścinających i rozciągających.
Drugą kwestią jest wymiar. Element katalogowy rzadko odpowiada długości z rysunku, a skracanie na budowie niszczy zabezpieczenie antykorozyjne na przekroju i zmienia długość zakotwienia. Kotwy fundamentowe należą do elementów trudnych do wymiany, dlatego ich odporność na korozję ma znaczenie strategiczne – cynkowanie ogniowe jest tu rozwiązaniem standardowym, a wykonanie pręta na wymiar pozwala zachować ciągłość powłoki na całej długości.
Dlaczego warto rozmawiać ze specjalistą, zanim zamówisz
Doświadczony dostawca sprawdzi, czy klasa wykonania konstrukcji wymaga zestawów HV, czy SB, i wskaże, gdzie brakuje dokumentacji, zanim materiał trafi na plac. Dlatego przy konstrukcjach objętych PN-EN 1090 warto od razu rozmawiać z zespołem, dla którego takie zlecenia są codziennością – elementy złączne do konstrukcji stalowych Elgo dobierane są w oparciu o wymagania projektowe i klasę wykonania, a nie samą średnicę i klasę wytrzymałości.
Najczęściej poruszane kwestie
Czym różnią się zestawy HV od SB? Zestawy HV według EN 14399 przeznaczone są do połączeń sprężanych, z kontrolowanym napięciem wstępnym i dopasowanym kompletem śruba–nakrętka–podkładki. Zestawy SB według EN 15048 służą do połączeń niesprężanych, gdzie obciążenie przenoszone jest przez docisk i ścinanie.
Czy śruba klasy 10.9 zastąpi zestaw HV? Nie. Zestaw HV to komplet z określonym współczynnikiem tarcia i dokumentacją systemową. Sama klasa wytrzymałości nie potwierdza spełnienia wymagań EN 14399.
Jakie dokumenty są wymagane przy elementach złącznych do PN-EN 1090? Deklaracja właściwości użytkowych z oznakowaniem CE, atest materiałowy 3.1 według EN 10204 przy wyższych klasach wykonania oraz identyfikowalność partii powiązana z wytopem.
Czy zestawy HV można cynkować ogniowo? Tak, ale muszą to być zestawy przewidziane do wykonania ocynkowanego – z nakrętkami roztoczonymi po cynkowaniu według ISO 10684 i smarowaniem dobranym przez producenta. Moment dokręcania podaje producent zestawu.
O Elgo
Zespół Elgo pracuje z elementami złącznymi w oparciu o doświadczenie w branży sięgające 1971 roku. Firma jest producentem i dystrybutorem z siedzibą w Mazańcowicach koło Bielska-Białej, działa w oparciu o system jakości ISO 9001 i posiada certyfikat zgodności z dyrektywą PED 2014/68/UE nadany przez TÜV SÜD.
Zakres działalności obejmuje pięć obszarów:
- Kotwy i elementy złączne do konstrukcji stalowych – zestawy śrubowe HV i SB, kotwy fundamentowe, rozwiązania do łączenia i kotwienia konstrukcji nośnych
- Pręty gwintowane DIN 976 – cięcie na wymiar, materiały specjalne, gwinty niestandardowe
- Produkcja specjalna według rysunku – wyroby wykonywane na podstawie dokumentacji lub wzoru klienta
- Cynkowanie ogniowe elementów złącznych (HDG) – zabezpieczanie antykorozyjne wyrobów gwintowanych z uwzględnieniem tolerancji gwintu według ISO 10684
- Elementy złączne do instalacji ciśnieniowych – wyroby z materiałów objętych wymaganiami PED, z dokumentacją materiałową i identyfikowalnością wytopu
